Wydanie niniejszej książki jest podyktowane rosnącym znacze­niem ochrony przyrody w lasach. Coraz więcej gatunków roślin, grzybów i zwierząt żyjących w lasach podlega ochronie prawnej. Lasy stanowią jedną z głównych pozycji wśród ekosystemów wtaczanych do obszarów Natura 2000, z uwagi na występujące w nich i wymagające ochrony siedliska przyrodnicze oraz gatun­ki. W tej sytuacji gospodarze i zarządcy lasów muszą doskona­lić swoje kwalifikacje, aby sprostać nowym wyzwaniom.

Główny obszar lasów w Polsce (ponad 80%) znajduje się w za­rządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwo­we. Ogółem lasy zajmują 9088 tyś. ha, tj. 30% powierzchni kra­ju. Ponad 65% gatunków flory i fauny występujących u nas to ga­tunki leśne lub związane z lasem.. Większość form ochrony przy­rody (z wyjątkiem parków narodowych, które posiadają własny zarząd) znajduje się obecnie na gruntach zarządzanych przez Lasy Państwowe. Dlatego dobra znajomość przez pracowników Lasów Państwowych siedlisk przyrodniczych oraz gatunków ro­ślin, grzybów i zwierząt objętych ochroną jest podstawowym wa­runkiem skutecznej ochrony przyrody, polegającej na zachowa­niu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów, tworów i składników przyrody.

Obok znajomości przedmiotu ochrony (np. siedliska przyrodni­czego czy gatunku) i jego lokalizacji, ważna jest również wiedza na temat potrzeby i sposobu ochrony. Wciąż nie mamy pełnej odpowiedzi na pytania: co mamy chronić, gdzie i w jaki sposób? Dzieje się tak z kilku powodów. Listy chronionych gatunków ro­ślin, grzybów i zwierząt stale są wydłużane. O wielu gatunkach umieszczonych na tych listach posiadamy dziś bardzo skąpą wiedzę, zarówno na temat ich wyglądu (brak opisu w ogólnie dostępnej literaturze), jak i ich występowania w Polsce. Przez wprowadzenie nowej formy - „obszar Natura 2000\", rozszerzony został dotychczasowy zakres ochrony przyrody o siedliska przy­rodnicze, a także o niektóre gatunki roślin i zwierząt dotychczas nie objęte ochroną. Szczególnie skąpe są informacje o rozmieszczeniu poszczególnych zespołów i zbiorowisk roślinnych. Istniejące mapy fitosocjologiczne dotyczą niewielkich po­wierzchni, tzn. parków narodowych i niektórych rezerwatów przyrody. Dane o rozmieszczeniu stanowisk występowania po­szczególnych gatunków są zwykle mato dokładne lub pochodzą sprzed wielu lat.

Zanim zostaną przeprowadzone niezbędne specjalistyczne ba­dania inwentaryzacyjne siedlisk przyrodniczych i gatunków ob­jętych ochroną, konieczne jest przybliżenie wiedzy z tego zakre­su pracownikom Lasów Państwowych (zwłaszcza pracownikom terenowym, leśniczym i podleśniczym oraz inżynierom nadzoru), a także wszystkim zajmującym się urządzaniem lasu. Ma temu służyć niniejsze opracowanie. Zawiera ono opisy siedlisk przy­rodniczych oraz chronionych gatunków flory i fauny, a także ich ilustracje. Wielu pracowników Lasów Państwowych już obecnie ma swój udział w inwentaryzacji chronionych gatunków na tere­nie nadleśnictw, w których pracują. Uzyskane w ten sposób da­ne znajdują odbicie w programach ochrony przyrody wchodzą­cych w skład planów urządzania lasu. Poprzez uzupełnianie i doskonalenie wiedzy z tego zakresu, a także upowszechnianie jej wśród wszystkich pracowników Lasów Państwowych, zwłaszcza pracujących w terenie, ochrona przyrody w lasach stanie się bardziej skuteczna.

Zakres opracowania został ograniczony do siedlisk i gatunków leśnych, objętych ochroną prawną. Działania leśników dotyczą w pierwszym rzędzie ekosystemów leśnych i związanych z nimi siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin, grzybów i zwie­rząt. Skupienie uwagi leśników w pierwszym rzędzie na chronio­nych elementach ekosystemów leśnych pozwoli eliminować błędy i zagrożenia powstające podczas wykonywania prac go­spodarczych.

Pozostałe siedliska przyrodnicze, np. bagna, torfowiska, część łąk i polan śródleśnych, nie wchodzą w zakres gospodarki leś­nej. Podejmowane tam działania ochronne wynikają zwykle z faktu włączenia ich do jednej z form ochrony przyrody.

Gatunki roślin, grzybów i zwierząt opisano w kolejności alfabe­tycznej (wg ich polskich nazw) w obrębie grup systematycz­nych. Tabelaryczne zestawienia gatunków są również uszeregowane alfabetycznie (tabele 3, 4, 5). Przyjęty porządek ma ułatwić wyszukiwanie informacji o danym gatunku. Ilustracje uporządko­wane na podstawie przynależności do rodziny mają ułatwić roz­poznawanie poszczególnych gatunków.