Odnowienie naturalne lasu nabiera coraz większego znaczenia w nowoczesnej hodowli lasu jako najlepszy sposób na zachowanie całego bogactwa genetycznego drzewostanu. Stanowi punkt wyjścia dla modelu gospodarki leśnej opartej na racjonalnym wykorzystaniu praw rządzących ekosystemem leśnym. Głównym celem tego modelu jest kształtowanie lasów wielofunkcyjnych i trwałych.

W polskiej gospodarce leśnej odnowienia naturalne są inicjowane i wykorzystywane na stosunkowo niewielkim obszarze lasów. Spowodowane to jest przede wszystkim dominującą u nas formą zrębowego sposobu zagospodarowania lasu. Przyjęcie w naszych lasach kierunku doskonalenia gospodarki na podstawach ekologicznych, w którym wyraźnie zalecono „preferowanie naturalnego odnowienia lasu na wszystkich siedliskach\", wskazuje na potrzebę pogłębienia wiedzy o tym sposobie odmładzania lasów, jak też poznania doświadczeń w tym zakresie uzyskanych w innych krajach.

Szwajcaria jest krajem, w którym udział odnowień naturalnych w młodym pokoleniu drzewostanów przekracza obecnie 60% i w ostatnim okresie systematycznie rośnie, natomiast udział odnowień sztucznych zmniejsza się i obecnie wynosi 14%. Odpowiednio odnowienia mieszane stanowią 26% wszystkich odnowień.

Prof. Hans Leibundgut, wybitny leśnik, uczony o światowej stawie, naświetla w swojej książce problemy naturalnego odnowienia drzewostanów, nie tylko na tle najnowszej wiedzy o lesie, ale przede wszystkim z punktu widzenia leśnika praktyka, gospodarującego w lesie wielofunkcyjnym. W książce tej nie dominują jednak szczegółowe zalecenia i dokładne przepisy, jak należy postępować w lesie, by uzyskać odnowienia naturalne. Czytelnik znajdzie w niej natomiast wskazówki, jaką wiedzą powinien dysponować i jak ją ma wykorzystywać do efektywnego odmładzania i kształtowania stabilnego, zdrowego, ale również produkcyjnego lasu.

W swojej książce Profesor przedstawił przede wszystkim sposób myślenia o lesie, o prawach nim rządzących i wynikających stąd wnioskach dla gospodarującego w lesie człowieka. Jako twórca koncepcji „swobodnego stylu hodowli lasu\" mocno podkreślał, że „istotną cechą naszej hodowli lasu jest uwolnienie się od wszystkich dogmatów i szablonów\". Stwierdzając potrzebę traktowania każdego drzewostanu jako niepowtarzalnego tworu przyrody, wskazywał wręcz na konieczność dostosowania techniki hodowli lasu do każdego drzewostanu.

Rozważania na temat naturalnego odnowienia zawarte w tej książce dotyczą przede wszystkim lasów górskich środkowej Europy. Jednak każdy, kto pracuje w lesie i dla lasu, jak też interesuje się lasem, znajdzie w niej przede wszystkim syntezę sposobu myślenia o lesie, o gospodarowaniu w lesie, tak pięknym i tak ważnym dla człowieka tworze natury.

W celu ułatwienia Czytelnikowi polskiemu śledzenia myśli Autora, a przede wszystkim wyjaśnienia fachowych pojęć stosowanych w leśnictwie

szwajcarskim, wprowadzono w treści liczne przypisy i wyjaśnienia. Równocześnie pominięto zamieszczone w oryginale dwa obszerne zestawienia: pierwsze - zawierające znaczenie hodowlane gatunków drzew w zespołach leśnych występujących w Szwajcarii, drugie - określające przeciętną wysokość górną poszczególnych gatunków drzew w tychże zespołach. Zawarte w tych zestawieniach dane odnoszą się ściśle do obszaru Szwajcarii.

Książka „Naturalne odnowienie lasu\" została napisana przez leśnika naukowca, wychowawcę i praktyka w jednej osobie. Profesor dobrze rozumiał las i gospodarującego w nim człowieka, któremu stawiał duże wymagania nie tylko pod względem wiedzy i praktyki, ale żądał od niego jeszcze duchowych związków z lasem, a więc swego rodzaju powołania. Takie podejście może być traktowane w dzisiejszym skomercjalizowanym świecie jako utopia, ale świadczy ono o głębokim rozumieniu przyrody, której częścią jest człowiek w niej żyjący i korzystający z jej dóbr; musi on nie tylko myśleć kategoriami materialnymi dnia dzisiejszego, ale i troszczyć się o środowisko życia człowieka w przyszłości.

W książce znajdzie Czytelnik koncepcje leśnika humanisty, sprzeczne z „menedżerskim\" podejściem do lasu, ukierunkowanym przede wszystkim na jego eksploatację, niemniej jednak przez racjonalne (a więc rozumne) gospodarowanie zapewniające uzyskanie „pełnej palety\" świadczeń lasu i zachowanie jego trwałości.

Eugeniusz Bernadzki Em. profesor hodowli lasu na SGGW w Warszawie

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego 7

Przedmowa do pierwszego wydania niemieckiego 11

Przedmowa do drugiego wydania niemieckiego 13

1. Przyrodnicze i gospodarcze podstawy odnowienia lasu 15

1.1. Naturalne procesy życia lasu 15

1.2. Cel hodowlany 29

1.3. Zdolność produkcyjna siedliska i możliwości produkcyjne drzewostanu 37

2. Planowanie odnowienia lasu 43

2.1. Wyróżnianie jednostek planowania 43

2.2. Wiek dojrzałości odnowieniowej i okres odnowienia 47

2.3. Ład przestrzenny i czasowy 58

2.4. Cel odnowienia 65

2.5. Dobór składu gatunkowego 69

3. Technika odnowienia lasu 81

3.1. Ogólne uwagi o technice odnowienia lasu 81

3.2. Odnowienie lasu odroślowego i połączonego 92

3.2.1. Odnowienie lasu odroślowego 92

3.2.2. Odnowienie lasu połączonego 96

3.3. Odnowienie zrębowe lasu wysokopiennego 99

3.3.1. Odnowienie na zrębach zupełnych 99

3.3.2. Odnowienie pod równomierną osłoną drzewostanu 105

3.3.3. Odnowienie na brzegu drzewostanu 111

3.3.4. Odnowienie z zastosowaniem cięć stopniowych 114

3.4. System cięć przerębowych (przerębowy sposób zagospo­darowania lasu) 123

3.5. Odnowienie lasów wysokogórskich 130

3.6. Odnowienie drzewostanów niezgodnych z siedliskiem 143

4. Wybór sposobu odnowienia 151

5. Podział pracy przy odnawianiu lasu 154

Zakończenie 159

Literatura 160