Owady, ze względu na wielkie zróżnicowanie gatunkowe, ogromną liczebność i biomasę, a także dużą ruchliwość i różnorodne powiązania troficzne, odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych, m.in. przyśpieszając obieg ma­terii i przepływ energii. Również na skutek dynamicznych zmian jakościowo-ilościowych mają duże znaczenie w gospodarczej działalności człowieka, będąc naszymi sprzymierzeńcami lub konkurentami.

Spośród ponad 26 rys. gatunków owadów występujących w Polsce, przeważająca większość (około 69%) jest bardziej lub mniej ściśle powiązana z ekosystemami leś­nymi, wykorzystując dużą ilość dostępnych nisz ekologicznych. Biorąc pod uwagę powiązania troficzne owadów, w ekosystemach leśnych wyraźnie dominują roślinożerne (fitofagi) odżywiające się różnymi częściami żywych roślin (pączki, pędy, liście, igły, miazga, łyko, drewno, nasiona, owoce) lub ich wydzielinami (pyłek i nektar kwiatowy, sok wyciekający z drzew).

Wśród fitofagów jest wiele gatunków, które powodują rozległe uszkodzenia drzew oraz wykazują tendencje do wzmożonego, a nieraz też gradacyjnego i wielkoobszaro­wego występowania. W niektórych rejonach naszego kraju doprowadzają one niekiedy do okresowego zagrożenia trwałości drzewostanów. Z fitofagami ściśle powiązane są zoofagi, do których należą pasożyty, parazytoidy i drapieżcę. Istotną rolę w biocenozie leśnej odgrywają również owady fitosaprofagiczne odżywiające się martwymi roślinami lub ich fragmentami, a także nekrofagi żerujące na martwych kręgowcach oraz kopro-fagi żerujące w ekskrementach ssaków. Owady odżywiające się pyłkiem i nektarem (tzw. sustynenci) biorą czynny udział w zapylaniu krzyżowym roślin kwiatowych (oko­ło 80% roślin okrytonasiennych jest zapylanych wyłącznie przez owady). Należy jednak zaznaczyć, że wiele gatunków owadów może stale lub okresowo pobierać pokarm za­równo roślinny jak i zwierzęcy lub też odżywiać się różnym pokarmem w stadium lar­walnym i imaginalnym. Owady są również obiektem żerowania innych zwierząt i miej­scem bytowania lub rozwoju symbiotycznych i patogenicznych mikroorganizmów.

Z tego też względu umiejętność prawidłowego rozpoznawania owadów zarówno na podstawie różnych postaci i stadiów rozwojowych, jak i powodowanych przez fi­tofagi uszkodzeń drzew iglastych i liściastych, jest niezbędna zarówno z punktu widzenia ochrony lasu jak i ochrony ekosystemów leśnych. Tylko na podstawie prawi­dłowo zidentyfikowanego sprawcy uszkodzenia oraz określenia jego liczebności i gę­stości występowania, można zastosować właściwe metody prognozowania pojawu, profilaktyki i ograniczania nadmiernej liczebności szkodnika.

Aby ułatwić rozpoznawanie najczęściej występujących w lesie owadów, opraco­wano odrębne klucze do oznaczania różnych postaci i stadiów rozwojowych owadów oraz uszkodzeń drzew i krzewów leśnych spowodowanych przez fitofagi, ilustrowa­ne rysunkami i kolorowymi fotografiami. Dzięki inicjatywie PWRiL w Warszawie zostały one przygotowane jako oddzielna publikacja, będąca częścią wydanych w 2006 r. „Ćwiczeń z entomologii leśnej\".

W kluczach uwzględniono większość gatunków owadów fitofagicznych o dużym znaczeniu w gospodarce leśnej, które są wymienione w „Instrukcji ochrony lasu\" (2004). Dla leśnika ważne jest również rozpoznawanie gatunków należących do po­zostałych grup troficznych, takich jak gatunki zoofagiczne (pasożyty, parazytoidy, drapieżcę), fitosaprofagiczne, nekrofagiczne i koprofagiczne, wśród których znajdu­ją się też owady objęte ochroną prawną na terenie naszego kraju.

W pierwszej części książki opisano najczęściej stosowane metody odławiania, ho­dowli i preparowania owadów oraz sposoby dokumentowania danych i sporządza­nia zbiorów entomologicznych. Następnie opisano szczegóły budowy morfologicz­nej postaci doskonałej (imago), poczwarki, larwy i jaja owadów, które ułatwiają po­sługiwanie się kluczami do oznaczania zamieszczonymi w dalszej części książki.

Klucze do oznaczania pogrupowano na 3 części. Pierwsza część obejmuje 21 klu­czy do oznaczania postaci doskonałych (imagines) wybranych grup systematycznych i gatunków owadów. W drugiej części zamieszczono 6 kluczy do oznaczania stadiów przedimaginalnych owadów, przy czym ostatni z nich służy do określania stanu zdro­wotnego poczwarek i larw szkodników foliofagicznych sosny znajdowanych pod ściół­ką i w wierzchnich warstwach gleby przy kontrolnych poszukiwaniach jesiennych. W trzeciej części zamieszczono 9 kluczy do oznaczania różnego typu uszkodzeń drzew i krzewów leśnych spowodowanych przez owady. Posługiwanie się kluczami ułatwiają liczne rysunki owadów i szczegółów ich budowy morfologicznej oraz żero­wisk spowodowanych przez fitofagi (ogółem 396 rys.), kolorowe fotografie (ogółem 360 fot.), a także słownik niektórych pojęć i terminów. Rysunki zostały zamieszczo­ne na marginesach książki, przy poszczególnych kluczach do oznaczania. W miej­scach gdzie ich nie ma, osoba oznaczająca może samodzielnie naszkicować dodatko­wo fragmenty budowy ciała owadów lub żerowisk spowodowanych przez fitofagi. Oryginalne fotografie wykonano na podstawie zbiorów naukowych i dydaktycznych przechowywanych w kolekcjach Katedry Entomologii Leśnej Akademii Rolniczej im. H. Kołłątaja w Krakowie oraz w naturalnym środowisku występowania owadów.

Ze względu na zmiany w nomenklaturze, które dokonały się w ostatnich latach, zamieszczono przegląd systematyczny wszystkich taksonów (jednostek systematycz­nych) wymienionych w kluczach do oznaczania, z uwzględnieniem najważniejszych synonimów.

Na końcu książki podano wykaz ważniejszej literatury uzupełniającej, fotografie fragmentów kory i drewna lasotwórczych i domieszkowych gatunków drzew, a także larw, poczwarek i oprzedów najważniejszych szkodników foliofagicznych sosny znaj­dowanych w ściółce i glebie, zestawienie tabelaryczne okresów pojawu i rójki wybra­nych gatunków fitofagów oraz skorowidz polskich i łacińskich nazw owadów.

Książka jest przeznaczona przede wszystkim dla pracowników terenowej służby ochrony lasu i kwarantanny roślin oraz pracowników Zespołów Ochrony Lasu jako pomoc przy wykrywaniu, identyfikowaniu, prognozowaniu i terminowym ogranicza­niu nadmiernej liczebności szkodników fitofagicznych. Może ona również być wyko­rzystywana w dydaktyce szkół średnich i wyższych, a także przez pracowników ziele­ni miejskiej oraz osoby zainteresowane ochroną różnego typu zadrzewień.

Spis treści

Wstęp

Metody odławiania, hodowli i preparowania owadów oraz sposoby dokumen­towania danych i sporządzania zbiorów entomologicznych

Morfologia postaci doskonalej (imago), poczwarki, larwy i jaja owadów

Przegląd systematyczny uwzględnionych owadów

Wykaz kluczy do oznaczania różnych postaci i stadiów rozwojowych owadów oraz uszkodzeń drzew i krzewów iglastych i liściastych spowodowanych przez fitofagi

Klucze do oznaczania postaci doskonałych (imagines) wybranych grup syste­matycznych i gatunków owadów

Klucze do oznaczania jaj, larw i ich ekskrementów, poczwarek, oprzędów i bobówek wybranych grup systematycznych owadów leśnych

Ocena stanu zdrowotnego poczwarek i larw wybranych szkodników foliofagicznych sosny

Klucze do oznaczania uszkodzeń drzew i krzewów leśnych spowodowanych przez owady

Słownik pojęć i terminów

Ważniejsza literatura uzupełniająca

Skorowidz polskich nazw owadów

Skorowidz łacińskich nazw owadów

Tablice barwne (na końcu książki)