Klęski żywiołowe w lasach spowodowane przez wiatr, śnieg i pożary występowały od zarania dziejów. Rozległość i częstotliwość występowania tych zjawisk gwałtownie nasiliła się z chwilą rozpoczęcia planowej gospodarki leśnej. Ingerencja człowieka w naturalne ekosystemy leśne, tworzenie wielkopowierzchniowych monokultur, głównie sosnowych i świerkowych, jak też zalesianie znacznych obszarów gruntów porolnych często o ubogim składzie gatunkowym znacznie zwiększyły zagrożenia. Gwałtowny rozwój przemysłu przez cały XX wiek, bez dbałości o ograniczenie towarzyszących mu emisji zanieczyszczeń, w sposób znaczący osłabił naturalną odporność drzewostanów, co często stało się bezpośrednią przyczyną ich całkowitego zamierania. Zagrożenie trwałości produkcji leśnej powodowane jest najczęściej przez czynniki abiotyczne, w wyniku których powstają wiatrołomy, śniegołomy, okiście czy powodzie, przez czynniki biotyczne: masowe występowanie szkodników owadzich i chorób grzybowych, a wreszcie przez czynniki antropogeniczne: pożary, zanieczyszczenia powietrza. Ostatnia klęska żywiołowa w lasach spowodowana została przez huragan, jaki miał miejsce 4 lipca 2002 roku. Zniszczeniu uległo wówczas kilkadziesiąt tysięcy hektarów lasów w Puszczy Piskiej i Boreckiej oraz na przyległych obszarach Kurpiów, Podlasia i Mazur.

Spis treści

Wstęp  7

I. Klęski żywiołowe w lasach      9

1. Szkody powodowane przez wiatr       9

2. Szkody powodowane przez śnieg     11

3. Rejony o największym stopniu zagrożenia przez wiatr i śnieg 12

4. Szkody powodowane przez inne czynniki abiotyczne 20

5. Szkody wyrządzone przez czynniki biotyczne 22

a. Szkody wyrządzane przez owady      22

b. Szkody wyrządzane przez grzyby      26

6. Antropogeniczne przyczyny szkód w lasach  27

a. Pożary lasów            27

b. Imisje przemysłowe  29

II. Możliwości ograniczenia zagrożeń w lasach   33

1. Przeciwdziałanie szkodom od wiatru i śniegu             34

a. Kształtowanie odporności drzewostanów na etapie zakładania upraw 34

b. Uodpornianie drzewostanów przez cięcia pielęgnacyjne         37

c. Wprowadzanie podszytów i drugiego piętra  40

d. Tworzenie stref ekotonowych            42

2. Ograniczanie skutków powodzi i mrozów       45

3. Ograniczanie szkód natury biotycznej            47

a. Ograniczanie masowego występowania owadów szkodliwych .          47

b. Przeciwdziałanie chorobom grzybowym        57

4. Przeciwdziałanie szkodom antropogenicznym            59

a. Ochrona lasów przed pożarami         59

b. Prognozowanie i możliwości ograniczania zanieczyszczeń przemysłowych     66

5. Rębnie jako narzędzie kształtowania trwałości lasu     70

III. Inwentaryzacja i ewidencjonowanie szkód w lasach    75

1. Szacowanie rozmiaru szkód powodowanych przez wiatry i okiść        75

2. Szacowanie rozmiaru szkód powstałych w wyniku pożaru      79

3. Inwentaryzacja szkód powodowanych przez imisje przemysłowe        83

4. Ewidencjonowanie skutków szkód powodowanych przez owady i choroby grzybowe   87

5. Szacowanie i ewidencjonowanie innych szkód 90

6. Przepisy dotyczące ewidencjonowania szkód 91

a. Instrukcja ochrony lasu   91

b. Zarządzenie nr 15 z 31 marca 1998 r. Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych  93

IV. Aktualizacja planów urządzania lasu w sytuacjach klęsk żywiołowych 97

V. Pozyskanie i magazynowanie drewna w drzewostanach poklęskowych 101

1. Zasady ogólne 101

2. Likwidacja wiatrołomów i śniegotomów 102

3. Pozyskanie drewna na pożarzyskach   107

4. Bezpieczeństwo pracy przy pozyskiwaniu drewna na powierzchniach dotkniętych klęską   109

5. Konserwacja drewna metodą „na mokro"  111

VI. Zagospodarowanie powierzchni poklęskowych 115

1. Prace przygotowawcze   117

2. Wybór terminów prac odnowieniowych 120

3. Zasady selekcji i nasiennictwa w warunkach klęsk żywiołowych 122

4. Metody odnowienia 124

a. Odnowienia naturalne  125

b. Odnowienia sztuczne 127

5. Przygotowanie gleby 129

6. Dobór składu gatunkowego i więźby 131

7. Wykorzystanie powierzchni poklęskowych dla celów specjalnych   137

VII. Problemy ochrony lasu na powierzchniach poklęskowych 139

1. Zagrożenie ze strony szkodników wtórnych   139

2. Zagrożenie ze strony chorób grzybowych 141

3. Zagrożenie ze strony zwierzyny płowej  142

4. Zabezpieczenie pożarowe 144

5. Zwiększanie odporności ekosystemów leśnych metodą ogniskowo-kompleksową   146

Od autora 149

Literatura  151